Het basisinkomen als denkrichting

10

Een kort filmpje waarin een genuanceerde en pragmatische kijk op het basisinkomen wordt geïntroduceerd. Hoe kunnen we de problemen die de discussie rondom het basisinkomen aansnijdt aanpakken zonder direct een volledig onvoorwaardelijk basisinkomen in te voeren? Welke concrete stappen zouden we kunnen zetten of uittesten? Wat kunnen we leren van deze denkrichting, met haar vier verschillende aspecten?

Delen.

Over de auteur

Sjir Hoeijmakers

Sjir Hoeijmakers is econometrist en ondernemend idealist. Hij adviseert en begeleidt de gemeenten die willen experimenteren in de denkrichting van een basisinkomen en verzorgt landelijke samenwerking en coördinatie op dit gebied.

  • Lucas V Bilderbeek

    Een probleem wat ik tot nu toe niet heb gehoord in discussies over het
    basisinkomen is het grondprincipe van gelijkheid. “Iedereen is
    gelijk, dus krijgt iedereen een basisinkomen”

    Dat is leuk en aardig, maar gaat compleet voorbij aan de omstandigheden die
    het leven van elk mens zo divers maken. Basisinkomen wordt vaak
    aangevoerd als eerlijke vervanging van de bijstand. Daarbij wordt
    aangenomen dat de bijstand in Nederland de enige uitkering aan mensen
    die dit nodig hebben. Dat is een simplificering die niet te
    rechtvaardigen valt. Mensen met een sociale huurwoning in
    Amsterdaector is dit verschil nog vele malen groter (de gemiddelde
    huur per vierkante meter in Amsterdam is 20,- euro, Waddinxveen
    bijvoorbeeld kent een gemiddelde van 8,- euro). Een gelijk
    basisinkomen zou dus niet gelijk zijn voor elke Nederlander. We
    kunnen nu eenmaal niet verwachten dat de kosten die het leven met
    zich meebrengt in heel Nederland gelijk te trekken zijn. En een
    massale volksverhuizing vanuit Amsterdam naar Waddinxveen is ook geen
    reële perspectief.

    En dan hebben we het nog niet gehad over pech. Pech bestaat. Mensen kunnen
    ziek worden of een ongeluk krijgen, en sommigen van ons worden
    geboren met beperkingen. Het radicale gelijkheidsidee dat de
    grondslag vormt van een universeel basisinkomen houdt hier totaal
    geen rekening mee. Onze verzorgingsstaat heeft verschillende
    faciliteiten opgericht ter bescherming van mensen die niet tot de
    gelukkige gezonden onder ons behoren. Denk aan de WIA,
    belastingvoordelen voor medicijnen van chronisch zieken, de WMO etc.
    etc. Deze regelingen hebben oog voor de situatie van elk mens. Dat de
    uitvoering hiervan niet optimaal is, zeker na de
    bezuinigingsoperaties van de afgelopen jaren kan niet ontkent worden
    (en dat zal ik dus ook niet doen).

    Hoe mooi een universeel basisinkomen ook klinkt, het biedt te weinig ruimte
    voor mensen die het niet zo getroffen hebben. Uiteraard zal een
    basisinkomen uitkomst kunnen bieden voor sommigen, desalniettemin
    heeft dit geen oog voor de ongelijkheid van de situatie van mensen.
    Het gelijkheidsidee van het basisinkomen past niet bij onze
    sociaaldemocratie. De gelijkwaardigheid van elk mens met oog voor de
    ongelijkheid in de samenleving past hier wel bij, daar ben ik te
    volle van overtuigd.

    In plaats van een basisinkomen zie ik zelf meer heil in arbeidsdeling en het
    stimuleren van werkgelegenheid. Dit zal niet te doen zijn met een
    totam betalen nog steeds meer dan mensen met een sociale huurwoning
    in een krimpgebied. In de vrije saloplossing zoals de pleitbezorgers
    van een basisinkomen willen doen geloven. Totaaloplossingen zijn er
    nog nooit geweest en zullen ook niet komen. Eerder moeten we kijken
    naar maatregelen in de smalle marges waar stapje voor stapje
    vooruitgang kan worden geboekt.

    Het UWV bijvoorbeeld is nu een moloch die mensen met een (bijstands- of WW-)
    uitkering bij de haren naar werk probeert te slepen. Het zou beter
    zijn als het UWV zich meer gaat richten op het voorbereiden van
    mensen op de arbeidsmarkt in plaats van het forceren. Ik denk dan aan
    gerichte (korte) opleidingen om de nodige vaardigheden voor nieuwe
    arbeid te verkrijgen in plaats van sollicitatiecursussen voor een
    baan waar de uitkeringsgerechtigde misschien nog niet toe uitgerust
    is. Zo krijgt de uitdrukking “in between jobs” ook de
    letterlijke betekenis terug in plaats van als eufemisme voor
    uitzichtloze werkloosheid te fungeren.

    Net als andere auteurs op deze pagina voel ik ook voor meer mogelijkheden
    voor mensen met een bijstandsuitkering om bijvoorbeeld wat bij te
    verdienen of een bedrijfje op te zetten zonder dat daar allerlei
    negatieve consequenties aan verbonden worden.

    Uiteraard zijn er nog veel meer kleine stapjes nodig, en daar moeten ook
    middelen tegenover staan. Ik geloof echter meer in een overheid die
    voorzieningen garandeert voor wie dit nodig heeft dan een overheid
    die een gelijke hoeveelheid geld bij mensen in verschillende
    levensomstandigheden door de brievenbus propt.

    Genoeg druppels zullen ook de heetste gloeiende plaat doen afkoelen.

    • Sjir Hoeijmakers

      Dag Lucas,

      In het verlengde van mijn reactie op Janneke (zie ook die even), wil ik ook hier even een hardnekkig misverstand uit de wereld helpen, namelijk dat het basisinkomen alle andere sociale voorzieningen zou moeten vervangen (of dat het een totaaloplossing zou zijn).

      De internationaal geaccepteerde definitie van een basisinkomen is zoals in het filmpje: het is een onvoorwaardelijk, individueel, universeel bedrag, hoog genoeg om van te leven. Het basisinkomen gaat uit van gelijkheid daar waar mensen gelijk zijn: in hun basisbehoeften. Nergens in de definitie van een basisinkomen vind je iets terug over het afschaffen van zaken als de WIA en WMO, noch is dat nodig om stappen in deze denkrichting te financieren. Dit misverstand is in Nederland waarschijnlijk onder andere gaan leven door de uitzending van Tegenlicht, waarin een rekenvoorbeeld van één specifieke (nogal rechtse) manier van invoeren van een basisinkomen wordt gegeven.

      Vriendelijke groet,
      Sjir

      • Lucas V Bilderbeek

        Ha Sjir,

        Dank voor de veruidelijking. Als ik het goed begrijp hebben we het dus over een bestaansminimum dat gegarandeerd moet worden. Ik zie alleen nog niet hoe dit wezenlijk anders is dan een (aanvullende) bijstandsuitkering.
        Het huidige activeringsbeleid voor mensen in de bijstand is natuurlijk compleet doorgeslagen, maar hoe zie je dan het basisinkomen als denkrichting anders dan de (aanvullende) bijstand onvoorwaardelijk maken, zonder de verplichtingen die er nu bij komen kijken?
        Buiten dat blijft het probleem bestaan dat de basisvoorzieningen voor iemand in amsterdam meer kosten (huur) dan voor iemand in waddinxveen.
        En ook een kanttekening die Sebastiaan plaatste is misschien wel waardevol om te overwegen: De basisvoorzieningen uit het kapitalistisch systeem halen. Een overheid die basisvoorzieningen garandeerd hoeft dit natuurlijk niet te doen met het storten van geld op de rekening van de behoeftige. Er kan ook gewoon een dienst worden geleverd (zorg, woning, openbaar vervoerbewijs etc.)
        Misschien liggen daar grotere kansen voor een basisinkomen als denkrichting?

        • Sjir Hoeijmakers

          Hoi Lucas,

          Als het goed is beantwoordt bovenstaand filmpje precies je eerste vraag (er zijn vier verschillen) ;). Wat betreft het verschil in huur per plaats: dit is een interessante discussie, maar een die sowieso ook al in het huidige systeem bestaat, en waarvoor het basisinkomen niet per se een beoogde oplossing is (dit heeft in die zin niet te maken met wenselijkheid van (stappen in denkrichting van) basisinkomen). En zeker, een ‘basisinkomen in natura’ wordt vaker genoemd, en kan een waardevolle bijdrage vormen aan de discussie: nadeel daarvan is wel o.a. dat je weer een stukje vrijheid/vertrouwen bij mensen weghaalt.

          • Lucas V Bilderbeek

            Ha Sjir,
            Ik heb het filmpje nog een keer bekeken. Je hebt gelijk dat je het inderdaad goed uitlegt (de denkrichting en de vier verschillen tussen het huidig systeem en het basisinkomen als 2 uitersten van een spectrum.

            Ik blijf toch sceptisch over de onvoorwaardelijkheid van het geld geven. Niet dat ik de ontvanger wil wantrouwen of vrijheid ontnemen, maar omdat ik denk dat het bieden van basisvoorzieningen (of zoals je zegt een basisinkomen in natura) juist vrijheid mogelijk maakt. Vrijheid niet enkel op keuze gestoeld, veel meer nog op zekerheid. Als we iedereen zekerheid van basisbehoeften in de vorm van diensten kunnen bieden is dat in mijn optiek ook veel duurzamer. Juist die vorm kan bijdragen aan het gevoel van solidariteit met elkaar denk ik.

            Groeten,
            Lucas

  • Janneke

    Ik zie de discussie rond het basisinkomen meer als een (extreme) tegenreactie op het doorgeslagen bijstandsbeleid waar Lucas in zijn reactie ook op doelt. De verplichte tegenprestatie is hét voorbeeld van de uitwassen van ons huidige systeem. In plaats van geheel negatief-bestraffend zou het UWV en gemeenten juist als default uitgangspunt weer positief-activerend (waarmee ik iets anders bedoel dan het toejuichen van al het hedendaagse actieve arbeidsmarktbeleid) te werk moeten gaan richting werkzoekenden.

    Maar mijn grootste probleem met het basisinkomen is dat het niet tegemoet komt aan mijn definitie van solidariteit. Onderzoek na onderzoek wijst uit dat een verzorgingsstaat alleen houdbaar is wanneer sommige voorzieningen open staan voor iedereen (in Nederland bijvoorbeeld de AOW), waardoor er genoeg draagvlak wordt gecreëerd om andere voorzieningen alleen open te stellen voor bepaalde groepen (bijv. onze bijstand, WMO, etc.). Ik denk dat het als sociaal democraten onze taak is om de rek binnen dit draagvlak op te zoeken: het liefste zou ik willen dat de sterkste schouders de zwaarste lasten dragen (ja, nivelleren is een feestje!), maar om dit enigszins te kunnen realiseren moeten we af en toe ook geld uitdelen aan mensen die het eigenlijk niet echt nodig hebben. Wat ik dus prima vind: nogmaals, draagvlak is belangrijk. Wat is dus mijn bezwaar tegen het basisinkomen? Dat je heel veel geld gaat uitdelen aan heel veel mensen die het helemaal niet nodig hebben, alleen maar zodat de mensen die het wél echt nodig hebben zonder gedoe, tegenprestaties, verplichte sollicitaties, maatschappelijke druk en stigmatisering etc. een inkomen hebben. Dat heeft niets te maken met solidariteit, alleen maar met een hele nauwe definitie van wederkerigheid: “Prima dat mijn werkloze buurman een basisinkomen krijgt, maar alleen omdat ik het ook krijg!”.

    Enfin, de huidige lokale initiatieven voor een basisinkomen zijn gelukkig vooral gericht op het verminderen van het negatief-bestraffende, de tegenprestaties, de verplichtingen. Dat lijkt me alleen maar goed.

    • Sjir Hoeijmakers

      Dag Janneke,

      Bedankt voor je reactie. Ik reageer toch nog even, omdat ik in je verhaal een veelgehoord misverstand over het basisinkomen terugzie: dat je geld zou uitdelen aan mensen die het niet nodig hebben.

      Het is belangrijk in gedachten te houden dat hoewel je de volledige vorm van een basisinkomen (dus nu het idee, niet de denkrichting) aan iedereen geeft, dit niet betekent dat iedereen netto geld van de overheid krijgt. Verreweg de meeste mensen betalen hun basisinkomen in de vorm van belastingen (ruim) terug. Bij invoering van een basisinkomen kun je (en dat is waarschijnlijk ook gewenst) dit zo doen dat er niet te sterke netto inkomensveranderingen zijn. Ofte wel: mensen die al genoeg hebben gaan er door een basisinkomen niet op vooruit. Het gaat er bij een basisinkomen dan ook helemaal niet om dat iedereen meer geld heeft (dat kan ook helemaal niet: we hebben niet opeens meer te verdelen), maar om dat íédereen zijn of haar basis gegarandeerd heeft.

      Dit misverstand is één van de redenen waarom ik er zo op hamer het idee als een denkrichting te zien. Als je die aanpak volgt sluipen de vele misverstanden (met name ook over betaalbaarheid) die leven er minder makkelijk in, en kom je o.a. uit bij de experimenten zoals de gemeenten die nu gaan uitvoeren.

      Vriendelijke groet,
      Sjir

      • Janneke

        Dank je voor je reactie, ik had die invalshoek inderdaad nog niet meegenomen dat het belastingstelsel dan ook heel anders ingericht kan worden. Toch lijkt het dan een beetje op onnodig geld rondpompen (alhoewel dit nu natuurlijk evengoed gebeurt), en het dus niet leidt tot een versimpeling van het systeem zoals die ook wel geclaimd wordt in de discussie.

        In ieder geval kijk ik er naar uit om dit onderwerp a.s. zaterdag verder uit te diepen.

  • Pingback: Het basisinkomen als denkrichting | Politieke Ledenraad - Ons Basisinkomen()

  • Sebastiaan van der Vliet

    Op zich klinkt een basisinkomen erg sympathiek: iedereen heeft gelijk recht op een vast bedrag per maand. Het grootste probleem dat ik er mee heb is echter dat het in wezen niets verandert aan het kapitalistisch systeem. Een systeem waarvan ik overigens vind dat het mooi werk heeft verricht door onze samenleving van een staat van armoede in een staat van rijkdom te brengen, maar ook het slechtste in de mens heeft aangewakkerd doordat het werkt met hebzucht en het eindeloos streven naar meer. Nu we een welvarend land zijn mag het kapitalisme op zijn minst een tandje minder.

    Alles wat noodzakelijk is voor een goed leven zou in mijn utopie onbeperkt beschikbaar moeten zijn voor iedereen. Denk hierbij aan zaken als onderwijs, zorg, cultuur en openbaar vervoer. Een basisinkomen houdt niets anders in dan dat mensen die weinig hebben, nog steeds enorm moeten sprokkelen voor hun bestaan. Voor alle diensten moet je namelijk nog steeds betalen, zij
    het via een verplichte verzekering, of via een bijdrage. Een basisinkomen levert dan ook niets meer op dan wat het zegt: een basisleven, maar ook niets meer dan dat. Het goede des levens blijft voorbehouden aan de mensen met een aanvullend inkomen boven het basisinkomen. De vraag is of iedereen in de toekomst daartoe in staat is. Ik betwijfel dat ten zeerste.

    We leven in onzekere tijden. Banen staan op de tocht en zullen door toenemende automatisering steeds verder onder druk staan. Een basisinkomen is onvoldoende antwoord op die grote onzekerheid en laat bovendien het kapitalisme geheel stand. Laten we daarom de keus maken om onze oude verzorgingsstaat te behouden en alle noodzakelijke dingen die het leven de moeite waard maken te fiscaliseren. Oftewel: gratis ter beschikking stellen aan iedereen en het financieren via de algemene middelen. Deze oplossing is een stuk menselijker, maakt geld een stuk minder belangrijk en is waarschijnlijk ook nog eens een stuk eenvoudiger en betaalbaarder te realiseren.